Меҳнат муҳофазасидаги «кўринмас» муаммолар ёхуд қоғоздаги ҳисоботлардан реал хавфсизлик сари

Сўнгги йилларда мамлакатимизда «Инсон қадри учун» тамойили асосида меҳнат муносабатлари, хусусан, ходимларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида улкан ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 21 июлдаги 454-сонли ҳамда 24 декабрдаги 819-сон қарорларининг қабул қилиниши бу борада муҳим қадам бўлди. Бироқ, қонунчилик базаси қанчалик мукаммал бўлмасин, унинг ижроси ва жамиятдаги меҳнат хавфсизлиги маданияти ҳануз жиддий эътиборталаб бўлиб қолмоқда.

Меҳнатни муҳофаза қилиш деганда кўпинча кўз олдимизга бошига каска кийган қурувчи ёки завод ишчиси келади. Аслида эса, бу тушунчанинг қамрови анча кенг. Бугунги кунда эътибордан четда қолаётган, аммо минглаб ходимларнинг тақдирига бевосита таъсир қилувчи қатор «кўринмас» муаммолар мавжуд. Ушбу мақолада айнан шу оғриқли нуқталарга тўхталиб ўтишни лозим топдик.

1. Журналдаги имзо — ҳаёт кафолати эмас (Формализм балоси). Кўпгина ташкилотларда меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномалар шунчаки «хўжакўрсин»га айланиб қолган. Ходим ишга қабул қилинаётганда ёки даврий назорат вақтида узундан-узоқ журналга имзо чекади, холос. Унга ёнғин чиққанда қайси йўлакдан чиқиш кераклиги, ускуна бузилганда қандай йўл тутиш ёки ҳамкасбига биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш қоидалари амалий тарзда ўргатилмайди. Фавқулодда вазият юз берганда эса ходим саросимага тушади. Биз меҳнат хавфсизлиги бўйича ўқувларни зерикарли маърузалардан воз кечиб, реал симуляциялар ва ҳаётий тренинглар шаклига ўтказишимиз шарт.

2. Яширилган бахтсиз ҳодиса — эртанги фожиа дебочаси. Афсуски, баъзи иш берувчилар текширувлар, жарималар ва ортиқча «қоғозбозлик»дан қочиб, иш жойидаги енгил ва ўртача тан жароҳатларини яширишга ҳаракат қилишади. Ишчининг қўли синади ёки куяди — раҳбарият унинг даволаниш пулини тўлаб бериб, ҳолатни расмийлаштирмайди. Тўғри, ишчи пулини олади, лекин сабаб бартараф этилмайди! Бугун бармоғини кесган ускуна, эртага бошқа бир ишчининг ҳаётига зомин бўлиши мумкин. Бахтсиз ҳодисаларни яшириш тизимини таг-томири билан йўқ қилиш учун, биринчи навбатда, иш берувчини жазолашга эмас, балки муаммони таҳлил қилиб, унинг олдини олишга қаратилган рағбатлантирувчи механизмларни жорий этиш керак.

3. Меҳнат муҳофазаси фақат каска ва қўлқоп дегани эмас (Руҳий саломатлик ва эргономика). Биз ҳалигача меҳнат хавфсизлигини фақат жисмоний шикастланишлардан ҳимояланиш деб тушунамиз. Аммо бугунги шиддатли замонда касбий ёниш (burnout), сурункали стресс, раҳбарият ёки ҳамкасблар томонидан психологик босим (моббинг) каби муаммолар ходимлар соғлиғига жиддий зарба бермоқда. Шунингдек, офис ходимларининг меҳнат шароитлари доим назардан четда қолади. Нотўғри танланган стул ва столлар, ёруғликнинг пастлиги, ҳаво алмашмайдиган хоналар туфайли минглаб ёшларимиз кўз нурининг пасайиши, умуртқа поғонаси касалликлари ва сурункали чарчоқдан азият чекмоқда. Меҳнат муҳофазаси тизимига психологлар ва эргономика мутахассисларини жалб қилиш вақти аллақачон келган.

4. Тежамкорликнинг асл баҳоси: Сифатсиз ҳимоя воситалари Ишлаб чиқариш ва саноат корхоналарида иш берувчилар кўпинча шахсий ҳимоя воситаларини (респираторлар, махсус кийим ва пойабзаллар) харид қилишда энг арзонини танлашади. Сифатсиз воситалар ишчини заҳарли газлар, чанг ёки баланд шовқиндан ҳимоя қила олмайди. Бунинг оқибатида ходимларда 10-15 йилдан сўнг оғир касб касалликлари (нафас йўлларининг зарарланиши, эшитиш қобилиятининг йўқолиши) келиб чиқади. Одам соғлиғи ҳисобига тежалган маблағ эртага ногиронлик нафақалари ва даволаниш харажатлари сифатида давлат ва жамият бўйнига катта юк бўлиб тушади.

5. Норасмий бандлик: Ҳимоясиз қолган қатлам Қурилиш, қишлоқ хўжалиги ва маиший хизмат кўрсатиш соҳаларида меҳнат шартномасисиз ишлаётган юртдошларимиз хавфсизлик бўйича ҳеч қандай кафолатга эга эмас. Улар энг хавфли шароитларда ишлайди, бахтсиз ҳодиса юз берганда эса айбнинг ўзи уларнинг бўйнига қўйилади ёки иш берувчи масъулиятдан осонгина қутулиб қолади. Бу қатламни қонуний доирага жалб қилиш жараёнини тезлаштириш фақатгина солиқ тушумлари учун эмас, балки инсон ҳаётини асраб қолиш учун ҳам муҳимдир.

Хулоса ўрнида: Республика касаба уюшмалари ташкилотлари, меҳнат муҳофазаси бўйича вакиллар ва жамоатчилик назорати бугунги кунда фақат қонунбузилишларни қайд этувчи «назоратчи» эмас, балки иш берувчи ва ходим ўртасидаги ишончли «кўприк»ка айланиши керак.

Асосий мақсадимиз — жамиятда меҳнат хавфсизлиги маданиятини шакллантиришдир. Иш берувчи меҳнат муҳофазасига жаримадан қутулиш учун қилинган чиқим эмас, балки ўз бизнесининг барқарорлиги ва инсон капиталига қилинган сармоя сифатида қарашни бошласагина, вазият тубдан ўзгаради. Зеро, ҳеч қандай ишлаб чиқариш режаси ёки иқтисодий фойда инсон ҳаёти ва соғлиғидан устун бўла олмайди.

Давронбек Самарбеков

Ўзбекистон таълим ва фан ходимлари касаба уюшмаси Республика кенгаши Меҳнат муҳофазаси бўйича бош мутахасиси